Azərbaycanın müstəqil siyasəti və beynəlxalq hüququn aliliyi

Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdiyi gündən etibarən milli maraqlarını əsas götürən, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətə söykənən xarici siyasət həyata keçirir. Ölkəmiz beynəlxalq münasibətlərdə bərabərhüquqluluğun qorunmasını, dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamağı və mübahisələrin beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri əsasında həllini vacib hesab edir. Bununla yanaşı, dünya siyasətində bəzi hallarda hüquqi prinsiplərə fərqli yanaşmaların nümayiş etdirilməsi, ayrı-ayrı dövlətlərin maraqlarının beynəlxalq hüquqdan üstün tutulması ciddi narahatlıq doğurur. Azərbaycanın müstəqillik dövründə üzləşdiyi çətinliklər də göstərir ki, beynəlxalq hüququn aliliyi yalnız bəyanatlarla deyil, konkret addımlarla təmin edilməlidir.
Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 15-də Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşündəki çıxışı bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlətimizin başçısı Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas prinsiplərini diqqətə çatdırmaqla yanaşı, beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartların yaratdığı problemlərə, beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası məsələsinə və dövlətlərin hüquqlarına bərabər münasibətin vacibliyinə toxunub. Çıxışda səsləndirilən fikirlər ölkəmizin üzləşdiyi ədalətsizliklərin nümunəsində beynəlxalq hüququn ardıcıl tətbiqinin nə qədər vacib olduğunu bir daha göstərir.
Coğrafi baxımdan Asiya ilə Avropanın kəsişməsində yerləşən Azərbaycan bu gün Avrasiya məkanında mühüm birləşdirici mərkəz kimi çıxış edir. Ölkəmizin müxtəlif dövlətlərlə siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar sahələrdə əməkdaşlığının genişlənməsi regional əlaqələrin inkişafına və təhlükəsizliyin möhkəmlənməsinə töhfə verir. Azərbaycan beynəlxalq və regional təşkilatlarda fəal iştirak edir, qarşılıqlı maraqlara əsaslanan tərəfdaşlıq münasibətlərinin qurulmasını dəstəkləyir. Bu siyasətin əsasında hər bir dövlətin müstəqil seçim hüququna hörmət, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq və beynəlxalq öhdəliklərin yerinə yetirilməsi dayanır.
Lakin Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etməsindən sonrakı dövr göstərdi ki, beynəlxalq münasibətlərdə bəyan edilən prinsiplərlə real yanaşmalar həmişə üst-üstə düşmür. Ölkəmizin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin təqribən 20 faizinin Ermənistan tərəfindən işğal olunması, azərbaycanlıların doğma torpaqlarından qovulması və uzun illər davam edən münaqişə bunun bariz nümunəsi idi. Azərbaycan xalqı işğalın ağır nəticələri ilə üzləşdi, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşdü, şəhər və kəndlər dağıdıldı, tarixi və mədəni irsə ciddi ziyan vuruldu. Bütün bunlara baxmayaraq, münaqişənin sülh yolu ilə həlli üçün uzun müddət beynəlxalq təşkilatların vasitəçilik səylərinə ümid bəslənildi.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ilə bağlı dörd qətnamə qəbul edərək işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasını tələb etmişdi. Ancaq bu qərarların icrası üçün təsirli addımlar atılmadı. Münaqişənin həlli məqsədilə yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupu da təxminən üç onillik ərzində nəticə əldə edə bilmədi. Danışıqlar prosesi işğalın aradan qaldırılmasına, məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıtmasına və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına gətirib çıxarmadı. Beləliklə, beynəlxalq hüququn tələblərinin vaxtında həyata keçirilməməsi münaqişənin uzanmasına, regionda gərginliyin qalmasına və sülh imkanlarının zəifləməsinə səbəb oldu.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartların tətbiqinə yönələn tənqidlər də xüsusi yer tutub. Ermənistanın işğalçılıq siyasətinə, hərbi təxribatlarına və Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş ağır əməllərə vaxtında lazımi siyasi qiymətin verilməməsi təcavüzkarın cəzasız qala biləcəyi barədə yanlış təsəvvür formalaşdırmışdı. Digər tərəfdən, öz ərazi bütövlüyünü müdafiə edən Azərbaycanın mövqeyinə bəzi beynəlxalq dairələrdə fərqli yanaşmalar nümayiş etdirilməsi ədalət prinsipinin mahiyyəti ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Bu cür münasibət yalnız Azərbaycana qarşı ədalətsizlik deyildi, eyni zamanda beynəlxalq hüququn nüfuzuna və beynəlxalq təşkilatlara olan etimada da mənfi təsir göstərirdi.
Beynəlxalq hüququn əsas məqsədi dövlətlər arasında münasibətləri ümumi qaydalar əsasında tənzimləmək, münaqişələrin qarşısını almaq və hər bir ölkənin hüquqlarını qorumaqdır. Bu məqsədə nail olmaq üçün hüquqi normalar bütün dövlətlərə eyni meyarlarla tətbiq edilməlidir. Bir dövlətin ərazi bütövlüyü prinsipinə hörmət göstərildiyi halda, digər dövlətin eyni hüququnun siyasi maraqlardan asılı olaraq fərqli qiymətləndirilməsi beynəlxalq münasibətlərdə etimadı zəiflədir. Eyni zamanda, beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların icrasının seçici xarakter daşıması onların təsir imkanlarını məhdudlaşdırır. Belə şəraitdə sülhün və təhlükəsizliyin təmin edilməsi daha mürəkkəb xarakter alır.
Azərbaycanın təcrübəsi göstərdi ki, beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri yalnız kağız üzərində qalmamalıdır. İşğalın uzun müddət davam etməsi və münaqişənin danışıqlar yolu ilə həllinin mümkün olmaması ölkəmizi öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmək üçün qətiyyətli addımlar atmağa məcbur etdi. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazanılan Qələbə və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü tam bərpa etdi. Bununla da ölkəmizin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində suveren hüquqlarının təmin olunması istiqamətində tarixi mərhələ başa çatdı.
Bununla yanaşı, Azərbaycanın mövqeyi yalnız öz hüquqlarının müdafiəsi ilə məhdudlaşmır. Prezident İlham Əliyevin AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşündə diqqətə çatdırdığı mühüm məsələlərdən biri beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların icrasını təmin edən mexanizmlərin yaradılmasıdır. Dövlətimizin başçısının yanaşmasına görə, BMT Təhlükəsizlik Şurasının və digər beynəlxalq qurumların qərarlarının icrası təmin olunmadıqca münaqişələrin davam etməsi və yeni qarşıdurmaların yaranması təhlükəsi qalacaq. Buna görə də beynəlxalq ictimaiyyət hüquqi öhdəliklərin yerinə yetirilməsinə daha ciddi yanaşmalı, təcavüz və işğal hallarının qarşısının alınması üçün vahid mövqe nümayiş etdirməlidir.
Bu baxımdan AQEM kimi beynəlxalq platformaların rolu daha əhəmiyyətlidir. Müxtəlif dövlətlərin iştirakı ilə siyasi dialoqun genişləndirilməsi, qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsi və əməkdaşlıq imkanlarının artırılması regional sabitliyə müsbət təsir göstərir. Azərbaycanın təşkilata sədrliyi dövründə nəqliyyat, bağlantılar, rəqəmsallaşma, ətraf mühitin mühafizəsi, turizm, təhsil və elm sahələrində əməkdaşlığın təşviqinə diqqət yetirməsi ölkəmizin çoxtərəfli münasibətlərin inkişafına verdiyi töhfəni göstərir. Bununla belə, davamlı əməkdaşlığın əsas şərti dövlətlərin bir-birinin hüquqlarına hörmət etməsi və üzərlərinə götürdükləri öhdəlikləri yerinə yetirməsidir.
Bir sözlə, Prezident İlham Əliyevin AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşündəki çıxışı Azərbaycanın müstəqil xarici siyasətinin əsas prinsiplərini və beynəlxalq münasibətlərdə ədalətə əsaslanan yanaşmanın vacibliyini bir daha ortaya qoydu. Azərbaycanın keçdiyi tarixi yol göstərir ki, hüquqi prinsiplərin ardıcıl tətbiqi, beynəlxalq qərarların icrası və ikili standartlardan imtina edilməsi sülhün təmin olunması üçün mühüm şərtlərdir. Beynəlxalq münasibətlərdə sabitliyin qorunması hər bir dövlətin hüququna eyni dərəcədə hörmət göstərilməsindən və ədalətin siyasi maraqlardan üstün tutulmasından keçir.

Kərəm Muradov,
Qərbi Azərbaycan İcmasının Salyan rayonu üzrə nümayəndəsi, YAP veteranı