Sərvətlərimiz inkişafın yeni dayağına çevrilir

Azərbaycan zəngin təbii sərvətlərə malik ölkələrdən biridir. Yeraltı və yerüstü təbii ehtiyatlarımız ölkəmizin iqtisadi potensialının mühüm hissəsini təşkil edir. Xüsusilə metal filizləri, qızıl, mis, molibden, polimetal və digər mineral ehtiyatlar sənayenin inkişafı, yeni istehsal sahələrinin yaradılması və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi baxımından geniş imkanlar açır. Bu sərvətlərin mövcudluğu Azərbaycanın yalnız bugünkü iqtisadi inkişafı üçün deyil, gələcəkdə yeni sənaye istiqamətlərinin formalaşdırılması baxımından da mühüm potensiala malik olduğunu göstərir.
Lakin uzun illər ərzində bu imkanların bir hissəsindən ölkəmizin öz inkişafı naminə istifadə etmək mümkün olmayıb. Torpaqlarımızın işğal altında qalması Azərbaycanın təbii sərvətlərinə də ağır zərbə vurub. İşğal olunmuş ərazilərdə yerləşən bir sıra yataqlar qanunsuz şəkildə istismar edilib, təbii ehtiyatlarımız talan olunub, meşə fondu və digər təbii sərvətlərə ciddi ziyan vurulub. Azərbaycanın zəngin mineral ehtiyatlara malik olan Kəlbəcər, Laçın, Zəngilan və digər rayonlarının uzun illər işğal altında qalması həmin sərvətlərin ölkə iqtisadiyyatının inkişafına yönəldilməsinə imkan verməyib. Halbuki bu ərazilərin qızıl, mis, molibden və digər mineral ehtiyatları Azərbaycanın sənaye potensialının mühüm hissəsini təşkil edə bilərdi.
Bu məsələlər Prezident İlham Əliyevin sentyabrın 22-də “Azərbaycan Respublikasında 2027-2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirədəki çıxışında da xüsusi diqqətə çatdırılıb. Dövlət başçısı qeyd edib ki, sovet dövründə aşkar edilmiş bir çox yataqlar işğal altında olan bölgələrdə yerləşdiyindən onların inkişafı mümkün olmayıb. Hazırda isə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası həmin yataqların yenidən qiymətləndirilməsi və iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunması üçün yeni imkanlar yaradıb.
Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, işğal dövründə Kəlbəcər, Laçın və Zəngilan rayonlarında 60 min hektar meşə fondu Ermənistan dövləti tərəfindən məhv edilib. Eyni zamanda, qızıl, mis və molibden yataqları da qanunsuz şəkildə istismar olunub. Bu faktlar işğalın Azərbaycanın təbii sərvətlərinə vurduğu zərərin miqyasını bir daha göstərir. Təbii sərvətlərimizin talan edilməsi ilə yanaşı, həmin ərazilərin ekoloji vəziyyətinə də ciddi ziyan vurulması işğalın doğurduğu ağır nəticələrdən biri olub.
Bu gün isə həmin mənzərə tamamilə dəyişib. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasından sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərimizdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri aparılır. Şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, müasir infrastrukturun yaradılması və Böyük Qayıdışın təmin edilməsi ilə yanaşı, həmin torpaqların zəngin təbii sərvətlərinin də ölkə iqtisadiyyatına qazandırılması üçün mühüm addımlar atılır. Bu ərazilərin mineral potensialının öyrənilməsi və mövcud yataqların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi qarşıdakı dövrün mühüm iqtisadi istiqamətlərindən birinə çevrilir.
Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin müşavirədə səsləndirdiyi fikirlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısı bildirib ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə mövcud yataqların tezliklə işə salınması Dövlət Proqramının əsas istiqamətlərindən biridir. İlk növbədə Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilan rayonlarında yerləşən qızıl, mis və molibden yataqlarının istismara cəlb edilməsi nəzərdə tutulur. Ağdərədə artıq bu istiqamətdə işlərə başlanılıb, Kəlbəcər və Zəngilanda isə yaxın dövrdə işlərin başlanması planlaşdırılır.
Artıq bu istiqamətdə müəyyən praktik addımların atılması da azad edilmiş ərazilərin iqtisadi potensialının reallaşdırılmasının real mərhələyə keçdiyini göstərir. Kəlbəcərdə “Söyüdlü” qızıl yatağında fəaliyyətə başlanılıb, “Tutxun” yatağı üzrə isə ehtiyatların hesablanması istiqamətində işlər davam etdirilir. Dövlət Proqramı çərçivəsində “Söyüdlü” yatağında ilk istehsalın 2028-ci ildə başlanması nəzərdə tutulur. Bu layihələr gələcəkdə həmin ərazilərdə yeni istehsal imkanlarının və iqtisadi fəaliyyət sahələrinin formalaşmasına zəmin yarada bilər.
Əsas məsələlərdən biri də mövcud yataqların yalnız keçmiş məlumatlar əsasında deyil, müasir texnologiyalarla yenidən öyrənilməsidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin mineral potensialının tam müəyyənləşdirilməsi üçün müasir geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hazırda dövlət büdcəsi hesabına 15 min kvadratkilometr ərazidə ilkin axtarış-qiymətləndirmə işləri aparılır və bu işlərin 2027-ci ildə tamamlanması planlaşdırılır. Bu proses yeni yataqların müəyyənləşdirilməsi və ölkənin mineral-xammal bazasının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli nəticələr verə bilər.
Bununla yanaşı, Dövlət Proqramının məqsədi yalnız mövcud yataqların istismara verilməsi ilə məhdudlaşmır. Proqramın icrası nəticəsində dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin bütövlükdə yeni inkişaf mərhələsinə keçirilməsi, xammalın daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsullara çevrilməsi və ölkə daxilində emal imkanlarının genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bu yanaşma təbii sərvətlərdən istifadənin iqtisadi səmərəsini artırmaqla yanaşı, sənayenin müxtəlif sahələri arasında yeni əlaqələrin yaranmasına da imkan verəcək.
Dövlət Proqramının qarşıdakı dörd il ərzində icrası bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Proqram çərçivəsində əlvan metal filizləri və qiymətli metalların hasilatının genişləndirilməsi, qara metallurgiyanın inkişafı, əlvan metallurgiya üzrə yeni imkanların yaradılması və dağ-mədən sənayesinin əlaqəli sahələrinin inkişafı nəzərdə tutulur. Beləliklə, qarşıya qoyulan vəzifələr təkcə ayrı-ayrı yataqların istismarını deyil, bütövlükdə yeni sənaye zəncirinin formalaşdırılmasını hədəfləyir.
Bu istiqamətdə Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilanın imkanları ilə yanaşı, ölkənin digər mineral ehtiyatlarının da iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi nəzərdə tutulur. “Daşkəsən” layihəsi çərçivəsində dəmir filizinin emalı və isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı üzrə yeni güclərin yaradılması, “Filizçay” polimetal yatağının istismara hazırlanması kimi layihələr Azərbaycanın metallurgiya sənayesinin xammal bazasının genişləndirilməsinə xidmət edəcək.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ilə bağlı bu yanaşma həm də xammalın ölkə daxilində daha yüksək əlavə dəyərə çevrilməsinə imkan yaradacaq. Yəni əsas məqsəd yalnız yerin təkində olan sərvətlərin hasil edilməsi deyil, həmin sərvətlərin emal olunması, yeni istehsal zəncirlərinin yaradılması və hazır məhsul istehsalının genişləndirilməsidir. Bu isə sənayenin daha çox sahəsini əhatə edən, daha dayanıqlı və müasir iqtisadi fəaliyyət modelinin formalaşmasına şərait yarada bilər.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bu prosesə cəlb olunması isə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa və quruculuq işləri yalnız yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması ilə yekunlaşmır. Bu ərazilərdə davamlı iqtisadi fəaliyyətin, istehsalın və məşğulluğun formalaşdırılması da əsas məqsədlər sırasındadır. Yeni mədən və emal müəssisələrinin yaradılması, əlaqəli sənaye sahələrinin inkişafı və logistika imkanlarının genişləndirilməsi həmin ərazilərin iqtisadi dirçəlişinə əlavə stimul verə bilər.
Beləliklə, vaxtilə işğal səbəbindən ölkəmizin iqtisadi dövriyyəsindən kənarda qalan təbii sərvətlər bu gün artıq Azərbaycanın öz inkişafına xidmət etmək imkanına malikdir. Bir vaxtlar qanunsuz istismar və talanla üzləşən yataqların Azərbaycan dövlətinin nəzarəti altında, müasir texnologiyalar və uzunmüddətli inkişaf məqsədləri əsasında işlənməsi həmin torpaqlarda yeni iqtisadi mərhələnin başlanğıcını göstərir. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, “Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ilə ölkəmizdə yeni, müasir sənaye istiqaməti yaradılacaqdır.” Qarşıdakı dörd il ərzində Dövlət Proqramının ardıcıl icrası nəticəsində bu istiqamətdə yeni istehsal güclərinin yaradılması, mineral-xammal bazasının genişləndirilməsi və emal imkanlarının artırılması gözlənilir. Bu proses, eyni zamanda, işğaldan azad edilmiş ərazilərin zəngin təbii potensialının ölkə iqtisadiyyatına qazandırılmasına və həmin torpaqlarda yeni iqtisadi həyatın formalaşmasına mühüm töhfə verəcək.

Aqşin Babayev,
YAP Salyan rayon təşkilatının sədr müavini