Tarixi həqiqətlər və quruculuq Azərbaycanın yeni reallıqlarını nümayiş etdirir

Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bu gün yaşadığı böyük dəyişiklik Azərbaycanın son illərdə əldə etdiyi tarixi nəticələrin ən aydın ifadələrindən biridir. Uzun illər işğal altında qalan, şəhər və kəndləri dağıdılan, tarixi və dini irsi ağır zərər görən bu torpaqlarda bu gün yeni həyat qurulur. Bu reallığın beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması baxımından müxtəlif ölkələrdən nümayəndələrin Qarabağa səfərləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Məhz bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin sentyabrın 15-də Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının 7-ci toplantısının iştirakçıları, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçıları və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul etməsi diqqət çəkir. Türk dünyası və İslam coğrafiyasından dini liderləri, alimləri və ictimai xadimləri bir araya gətirən bu tədbirlər çərçivəsində Qarabağa səfərin nəzərdə tutulması Azərbaycanın reallıqlarının yerində görülməsi baxımından mühüm imkan yaradır.
Prezident İlham Əliyev görüşdə nümayəndə heyətinin Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşaya səfər edəcəyini bildirərək onların həm 30 illik işğalın ağır nəticələri, həm də bu gün Qarabağda aparılan genişmiqyaslı quruculuq işləri ilə tanış olacaqlarını qeyd edib. Beləliklə, Bakıda dini və mədəni dialoq məqsədilə bir araya gələn nümayəndələr Qarabağa səfərləri zamanı Azərbaycanın keçmişi və bu günü ilə bağlı mühüm reallıqları yerində görmək imkanı əldə edəcəklər. Bu baxımdan Qarabağa səfər sadəcə ayrı-ayrı şəhərlərə ziyarət deyil, dağıntıdan dirçəlişə uzanan böyük dəyişiklikləri görmək imkanıdır. Ağdamın dağıntıları, Xocalının faciə izləri, Şuşanın tarixi-mədəni irsi və bu gün həmin ərazilərdə aparılan bərpa işləri Azərbaycanın keçdiyi yolun müxtəlif səhifələrini əks etdirir. Bu mənzərə bir tərəfdən işğal illərində törədilmiş dağıntıların miqyasını, digər tərəfdən isə azadlıqdan sonra həyata keçirilən quruculuq siyasətinin əhatəsini nümayiş etdirir.
Qarabağın bugünkü mənzərəsini tam anlamaq üçün onun keçdiyi mürəkkəb tarixi yolu xatırlamaq lazımdır. Uzunmüddətli işğal nəticəsində bölgənin yaşayış məntəqələri dağıdılıb, əhalinin doğma yurdlarından məcburi köçkün düşməsi ilə nəticələnən ağır humanitar vəziyyət yaranıb. Xüsusilə Xocalıda törədilmiş qətliam Azərbaycan xalqının yaddaşında dərin iz buraxıb. Bu gün Xocalıda Memorial Kompleksinin yaradılması həmin faciənin yaddaşda yaşadılması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. İşğalın nəticələri yalnız dağıdılmış yaşayış məntəqələri ilə məhdudlaşmayıb. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın tarixi-mədəni və dini irsinin mühüm hissəsini təşkil etdiyi üçün burada məscidlərin, qəbiristanlıqların, tarixi abidələrin və digər mədəniyyət nümunələrinin dağıdılması xüsusi ağrı doğurub. Prezident İlham Əliyev çıxışında 65 məscidin Ermənistan tərəfindən tamamilə dağıdıldığını, bir sıra məscidlərin isə yarıdağıdılmış vəziyyətə salındığını bildirib. Bu faktlar işğalın ərazi itkisi ilə yanaşı, Azərbaycanın dini və mədəni irsinə də ciddi zərər vurduğunu göstərir.
Məhz bu səbəbdən Qarabağın azad edilməsindən sonra qarşıya qoyulan vəzifə yalnız ərazilərin yenidən qurulmasından ibarət olmayıb. Qarşıda həm də tarixi ədalətin bərpası, milli-mədəni irsin yenidən dirçəldilməsi və insanların doğma torpaqlarına qayıdışının təmin olunması kimi böyük vəzifələr dayanıb. Bu gün həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri həmin məqsədlərin ardıcıl şəkildə reallaşdırılmasına yönəlib. Dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, yolların, məktəblərin, sosial obyektlərin yaradılması, dini və mədəni abidələrin bərpası Qarabağın yeni inkişaf mərhələsinin əsas istiqamətlərini təşkil edir. 
Bu genişmiqyaslı prosesin mərkəzində isə insan amili dayanır. Çünki torpağın dirçəlişi yalnız yeni binaların tikilməsi ilə deyil, insanların həmin ərazilərdə yenidən məskunlaşması, işləməsi, təhsil alması və gündəlik həyatın bərpası ilə tamamlanır. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, bu gün Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda artıq 48 şəhər və kənddə insanlar yaşayır, “Böyük Qayıdış” proqramı icra olunur və həmin yaşayış məntəqələrində 90 mindən çox insan məskunlaşıb. Bu göstəricilər işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyatın tədricən öz təbii axarına qayıtdığını göstərir.
Qarabağda aparılan işlərin digər mühüm tərəfi dini və mədəni irsin bərpasıdır. Məscidlərin, tarixi abidələrin və digər mədəniyyət nümunələrinin yenidən həyata qaytarılması xalqın öz keçmişinə sahib çıxmasının mühüm göstəricisidir. Bu proses beynəlxalq dini və mədəni nümayəndələrin səfərləri fonunda daha böyük məna qazanır. Qarabağa gələn qonaqlar bir tərəfdən işğal dövrünün dağıntılarını görür, digər tərəfdən isə həmin torpaqlarda aparılan bərpa işlərinin miqyasının şahidi olurlar. Belə səfərlər Qarabağın həqiqətlərinin daha geniş auditoriyaya çatdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. 
Ağdam bu baxımdan xüsusi simvolik məna daşıyan şəhərlərdən biridir. İşğalın ağır nəticələrini yaşamış Ağdam bu gün tamamilə yeni görkəmdə yenidən qurulur. Ağdam məscidində dini liderlərin bir araya gəlməsi isə keçmişlə bu gün arasında mənəvi bağ yaradır. Vaxtilə dağıntılar içində qalan məscidin yenidən dini və elmi tədbirlərə ev sahibliyi etməsi Qarabağda həyatın yalnız fiziki deyil, mənəvi baxımdan da bərpa olunduğunu göstərir.
Belə bir mənzərə Qarabağın bu gününün keçmişindən nə qədər fərqli olduğunu aydın şəkildə ortaya qoyur. Vaxtilə insanların yaşadığı şəhər və kəndlərdə həyatın dayandırıldığı, tarixi-mədəni irsin dağıdıldığı bir dövrdən sonra indi yeni yaşayış məntəqələri salınır, məktəblər və sosial obyektlər yaradılır, insanların doğma yurdlarına qayıdışı təmin edilir. Bu dəyişiklik Azərbaycanın quruculuq siyasətinin miqyasını göstərməklə yanaşı, Qarabağın gələcəyinin də yeni əsaslar üzərində formalaşdığını nümayiş etdirir.
Qarabağın bugünkü siması həm də Azərbaycanın Türk dünyası və İslam coğrafiyası ilə apardığı dialoqun məzmununu daha aydın göstərir. Bakıda dini liderləri və mütəfəkkirləri bir araya gətirən tədbirlərdən sonra onların Qarabağa səfər etməsi dini və mədəni əməkdaşlığın Azərbaycanın tarixi reallıqları ilə əlaqələndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qarabağda dağıdılmış məscidlərin və tarixi abidələrin bərpası, yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, insanların doğma torpaqlarına qayıtması bu səfərlərin iştirakçılarına Azərbaycanın keçmişi ilə yanaşı, bu gününü və gələcəyə baxışını da görmək imkanı verir.
Bir sözlə, Qarabağ bu gün həm tarixi yaddaşın qorunduğu, həm də yeni həyatın qurulduğu bir məkandır. Burada hər bir bərpa olunan abidə, salınan yaşayış məntəqəsi, qayıdan ailə və fəaliyyətə başlayan sosial obyekt uzun illərdən sonra həyatın yenidən bərqərar olmasının göstəricisidir. Bir vaxtlar işğal və dağıntı ilə yadda qalan torpaqlarda indi quruculuq, qayıdış və inkişaf prosesi gedir. Qarabağın yeni siması məhz bu dəyişikliklərin fonunda formalaşır və bu gün regiona səfər edən hər bir qonaq həmin böyük dönüşün canlı şahidinə çevrilir.

Sehranə Rzayeva, 
Salyan şəhər 2 saylı tam orta məktəbin müəllimi, Əməkdar müəllim, YAP fəalı