Mədəni irsimiz xalqımızın tarixi yaddaşıdır

Azərbaycan zəngin və çoxəsrlik tarixi-mədəni irsə malik ölkələrdən biridir. Ölkəmizin müxtəlif bölgələrində qorunub saxlanılan tarixi abidələr, dini-memarlıq nümunələri, qədim yaşayış məskənləri, qəbiristanlıqlar və digər mədəni irs nümunələri xalqımızın keçmişinin mühüm göstəriciləridir. Bu irs yalnız müəyyən bir dövrü deyil, Azərbaycan ərazisində müxtəlif sivilizasiyaların, dövlətlərin və mədəniyyətlərin yaratdığı tarixi-mədəni zənginliyi özündə əks etdirir. Azərbaycanın mədəni irsə münasibətinin əsasını isə tarixi abidələrin qorunması, bərpası və gələcək nəsillərə çatdırılması təşkil edir.
Bu yanaşmanın bariz nümunələrindən biri işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa prosesidir. İşğal dövründə dağıdılmış məscidlərin, kilsələrin, türbələrin, tarixi binaların və digər mədəniyyət nümunələrinin bərpasına başlanılıb, bir sıra abidələr ilkin memarlıq xüsusiyyətləri qorunmaqla yenidən həyata qaytarılır. Sentyabrın 11–12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun 58 dövlət və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndəsinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri zamanı bu işlərlə yerində tanış olmaq imkanı yaranıb. Bu, Azərbaycanın mədəni irsin qorunmasına münasibətinin yalnız bəyanatlardan ibarət olmadığını, konkret bərpa və mühafizə layihələri ilə müşayiət olunduğunu nümayiş etdirir.
Azərbaycanın mədəni irsə bu münasibəti fonunda indiki Ermənistan ərazisində xalqımıza məxsus tarixi-mədəni irsin taleyi ilə bağlı vəziyyət isə ciddi suallar doğurur. Azərbaycan xalqının əsrlər boyu həmin ərazilərdə yaşaması, yaşayış məntəqələri salması və zəngin mədəni irs yaratması tarixi mənbələrdə öz əksini tapıb. Lakin zaman keçdikcə Azərbaycan xalqının həmin ərazilərdəki tarixi izlərinin böyük hissəsinin aradan qaldırıldığı, məscidlərin, qəbiristanlıqların, yaşayış məskənlərinin və digər mədəni obyektlərin dağıdıldığı barədə çoxsaylı faktlar sənədləşdirilib. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi də indiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan irsinə aid məscid və digər abidələrin dağıdılması, qəbiristanlıqların məhv edilməsi və Azərbaycan mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı məlumatlar təqdim edib.
Məsələ yalnız ayrı-ayrı abidələrin fiziki olaraq mövcud olub-olmaması ilə məhdudlaşmır. Tarixi yaşayış məskənlərinin adlarının dəyişdirilməsi, qəbiristanlıqların dağıdılması, dini və memarlıq abidələrinin sıradan çıxarılması bütövlükdə həmin ərazilərin tarixi-mədəni mənzərəsinin dəyişdirilməsinə səbəb olur. Belə yanaşma nəticə etibarilə Azərbaycan xalqının indiki Ermənistan ərazisindəki çoxəsrlik varlığının yaddaşdan silinməsi təhlükəsini yaradır. Tarixi irsin bir hissəsinin qorunmasını tələb edib digər xalqın irsinə münasibətdə susmaq və ya onun mövcudluğunu inkar etmək isə universal mədəni irs prinsipləri ilə uzlaşmır.
Mədəni irsin qorunması həm də beynəlxalq hüququn mühüm tələblərindəndir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin qorunmasına dair dövlətlərin öhdəliklərini müəyyən edir. Bu baxımdan tarixi abidələrin, dini və mədəni obyektlərin qəsdən dağıdılması, zədələnməsi və onların qorunması üçün zəruri tədbirlərin görülməməsi beynəlxalq hüquq baxımından ciddi məsələdir. Azərbaycan tərəfi də indiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan mədəni irsinin vəziyyəti ilə bağlı məsələləri beynəlxalq təşkilatların diqqətinə çatdırır və bu irsin araşdırılmasının, sənədləşdirilməsinin vacibliyini vurğulayır.
Bu baxımdan Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfər edən diplomatik nümayəndələrin Azərbaycan ərazisində mədəni irsin qorunması istiqamətində görülən işlərlə tanış olması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki mədəni irsə münasibət xalqların tarixə və bir-birinin yaddaşına münasibətinin göstəricilərindən biridir. Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində dağıdılmış abidələri bərpa etməsi, müxtəlif dini və tarixi obyektləri qoruması regionda mədəni irsə münasibətdə fərqli yanaşmanın nümayişidir.
Bu mənada Qərbi Azərbaycandakı Azərbaycan irsinin taleyi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Tarixi yaddaşın qorunması bütün xalqlar üçün eyni prinsip əsasında təmin edilməlidir. Azərbaycan xalqının indiki Ermənistan ərazisində yaratdığı mədəni irsin sənədləşdirilməsi, tarixi faktların araşdırılması və mövcud izlərin qorunması regionun obyektiv tarixinin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu məsələyə siyasi qarşıdurma deyil, tarixi ədalət, mədəni irsin universal qorunması və beynəlxalq hüququn prinsipləri müstəvisində yanaşılması daha doğru olardı.

Vəfa Məmmədova,  
MİHİ Salyan Rayon Komitəsinin sədri, YAP fəalı