Laçın: işğaldan azadlığa uzanan tarixi yol

Laçın Azərbaycanın qədim tarixini, zəngin təbiətini və milli-mədəni irsini özündə yaşadan, Qarabağın mühüm bölgələrindən biri kimi ölkəmizin tarixində xüsusi yer tutan şəhər və rayonlarımızdandır. Dağlıq relyefi, zəngin meşələri, yaylaqları, təbii sərvətləri və əlverişli coğrafi mövqeyi Laçını yalnız təbiət baxımından deyil, həm də strateji əhəmiyyətinə görə seçilən ərazilərdən birinə çevirib. Laçın şəhərinin tarixi keçmişi, burada formalaşmış yaşayış məskənləri, eləcə də rayon ərazisindəki tarixi-mədəni abidələr bu torpağın Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğunu göstərən mühüm amillərdəndir.
1923-cü ildə Abdallar kənd yaşayış məntəqəsinin Laçın adlandırılması və şəhər statusu alması şəhərin inzibati və sosial inkişafında mühüm mərhələ olub. 1930-cu il avqustun 8-də Laçın rayonunun inzibati ərazi vahidi kimi yaradılması ilə şəhər rayonun mərkəzinə çevrilib. Ərazisi 1835 kvadrat kilometr olan rayon zəngin təbii ehtiyatları ilə seçilib. Laçının geniş yaylaq sahələri və meşə massivləri həm bölgənin iqtisadi həyatında, həm də burada yaşayan insanların ənənəvi təsərrüfat fəaliyyətində mühüm rol oynayıb.
Lakin Laçının dinc inkişaf yolu 1992-ci ildə ağır sınaqla üzləşdi. 18 may 1992-ci ildə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Laçın rayonunun işğal edilməsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı həyata keçirilən işğal siyasətinin ən ağır mərhələlərindən birinə çevrildi. Laçının işğalı yalnız bir rayonun ərazisinin itirilməsi deyildi. Bu hadisə Ermənistanla keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti arasında coğrafi əlaqənin yaradılmasına imkan verdi və Azərbaycanın sonrakı ərazi itkiləri baxımından ciddi strateji nəticələr doğurdu.
Laçının işğalı rayon əhalisi üçün böyük faciə ilə nəticələndi. Əhali öz doğma torpaqlarından didərgin salındı, etnik təmizləmə siyasətinə məruz qaldı. İşğal nəticəsində 300-dən artıq hərbi və mülki şəxs həlak oldu və ya itkin düşdü. Minlərlə insan doğma yurdlarından uzaqda yaşamağa məcbur oldu. Bununla da Laçının təkcə coğrafi ərazisi deyil, onun formalaşmış sosial və ictimai həyatı da dağıdıldı.
İşğalın ağır nəticələri rayonun maddi və mədəni irsinə də ciddi zərbə vurdu. Laçında 217 mədəniyyət, 101 təhsil və 142 səhiyyə müəssisəsi, 462 ticarət obyekti, 30 rabitə müəssisəsi, 133 idarə və müəssisə, 5 musiqi məktəbi, internat məktəbi, orta texniki peşə məktəbi, avtonəqliyyat və müxtəlif istehsal müəssisələri talan və məhv edildi. Rayon ərazisindəki dünya və yerli əhəmiyyətli çoxsaylı tarixi abidələr vandalizmə məruz qaldı. Beləliklə, işğal Laçının tarixi yaddaşına, mədəni irsinə və sosial infrastrukturuna qarşı genişmiqyaslı dağıntılarla müşayiət olundu.
Laçının işğalı eyni zamanda işğalçı Ermənistanın beynəlxalq hüquq normalarına zidd siyasətinin nümunələrindən biri oldu. İşğal dövründə rayonun coğrafi adlarının dəyişdirilməsi, təbii sərvətlərinin qanunsuz şəkildə istismarı, ərazidə məqsədyönlü məskunlaşdırma siyasətinin həyata keçirilməsi və demoqrafik vəziyyətin dəyişdirilməsinə cəhdlər Azərbaycanın tarixi torpaqlarının simasının dəyişdirilməsinə yönəlmiş siyasətin tərkib hissəsi idi.
Laçının işğalında həmin dövrün siyasi hakimiyyətinin yol verdiyi ciddi səhvlər də xüsusi qeyd edilməlidir. Ölkədə siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizənin kəskinləşdiyi, dövlət idarəçiliyində ciddi problemlərin yaşandığı bir vaxtda Şuşanın və ardınca Laçının itirilməsi Azərbaycanın təhlükəsizliyi və ərazi bütövlüyü baxımından ağır nəticələr doğurdu. Xüsusilə Laçının itirilməsi Ermənistanla Qarabağ arasında birbaşa əlaqənin yaranmasına şərait yaratmaqla işğalın genişlənməsi üçün mühüm strateji imkan formalaşdırdı.
Bununla belə, Laçının işğalı Azərbaycan xalqının bu torpaqlara olan bağlılığını və doğma yurduna qayıtmaq əzmini heç vaxt aradan qaldırmadı. İllər ərzində laçınlı məcburi köçkünlər doğma şəhər və kəndlərinin xatirəsini yaşatdılar, tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xüsusi önəm verdilər. Laçının azad edilməsi arzusu Azərbaycan xalqının milli iradəsinin mühüm məqsədlərindən biri olaraq qaldı.
Bu məqsəd 2020-ci ildə Vətən müharibəsində Azərbaycanın əldə etdiyi tarixi Qələbə ilə reallığa çevrildi. Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusunun apardığı hərbi əməliyyatlar nəticəsində ölkəmizin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm tarixi nəticələr əldə edildi. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli Bəyanata əsasən, Laçın rayonu 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarıldı.
Bu hadisə Laçının taleyində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Lakin Laçın şəhərinin özünün və Zabux, Sus kəndlərinin işğaldan azad edilməsi üçün qarşıda hələ mühüm mərhələ var idi. 26 avqust 2022-ci ildə Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri Azərbaycan Respublikasının nəzarətinə keçdi. Bununla da Laçının tarixi ərazilərinin bütövlüyü təmin edildi və uzun illər davam edən həsrətə son qoyuldu.
Laçının azadlığı həm hərbi Qələbənin, həm də tarixi ədalətin bərpasının ifadəsinə çevrildi. Bu Qələbə Azərbaycan əsgər və zabitlərinin misilsiz qəhrəmanlığı, fədakarlığı və Vətən sevgisi hesabına əldə edildi. Laçın rayonunun işğaldan azad olunması uğrunda aparılan döyüşlərdə şəxsi igidlik və şücaət göstərmiş 8418 hərbi qulluqçunun “Laçının azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edilməsi də bu tarixi Qələbənin arxasında dayanan qəhrəmanlığın miqyasını göstərir.
26 Avqustun Laçın Şəhəri Günü kimi qeyd olunması isə bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Bu tarix bir şəhərin təqvimdə qeyd olunan günü olmaqla yanaşı, Laçının uzun və mürəkkəb tarixində yeni səhifənin başlanğıcını simvolizə edir. Bir vaxtlar işğal nəticəsində doğma yurdlarından didərgin düşən insanların bu torpaqlara qayıtması artıq arzu deyil, gerçəkliyə çevrilib.
Laçının tarixi bizə göstərir ki, işğal nə qədər ağır nəticələr doğursa da, milli iradəni və doğma torpaqlara bağlılığı məhv edə bilməz. Bu gün Laçın artıq yalnız keçmişin ağrıları ilə xatırlanan şəhər deyil. Onun qarşısında yeni inkişaf mərhələsi açılıb. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq prosesləri Laçının da gələcəyini müəyyənləşdirir.
Beləliklə, Laçının tarixini şərti olaraq iki fərqli mərhələdə deyil, bir-birini tamamlayan tarixi proses kimi dəyərləndirmək olar: doğma torpağın itirilməsi ilə başlayan ağrılı dövr və tarixi ədalətin bərpası ilə başlayan yeni mərhələ. 26 Avqust – Laçın Şəhəri Günü məhz bu tarixi yolun yaddaşda yaşadılması, şəhidlərin və qəhrəman Vətən övladlarının xatirəsinin ehtiramla yad edilməsi, azadlığın və doğma torpağa qayıdışın qiymətinin dərk olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Laçın bu gün öz tarixinin yeni səhifəsini yazır. İşğalın izləri tədricən quruculuq və inkişafla əvəzlənir, doğma yurd həsrəti isə qayıdış sevinci ilə tamamlanır. Bu baxımdan Laçının keçmişi yalnız yaddaşımızın bir parçası deyil, həm də gələcək nəsillərə ötürüləcək mühüm tarixi dərsdir: torpağa bağlılıq, milli birlik və dövlətçilik iradəsi qorunduğu müddətdə heç bir işğal tarixi həqiqəti dəyişdirə bilməz.

Rəşad Tağızadə, 
Salyan rayon Ərəbqardaşbəyli kənd tam orta məktəbin direktoru, YAP fəalı