Azərbaycan–Özbəkistan əlaqələrinin mənəvi dayaqları: ortaq tarix və mədəni bağlar

Xalqlar arasında münasibətlərin möhkəmliyi yalnız siyasi və iqtisadi əlaqələrlə ölçülmür. Bu münasibətlərin davamlılığını təmin edən əsas amillərdən biri də ortaq tarixi yaddaş, mədəni yaxınlıq, mənəvi dəyərlər və insanlar arasında birbaşa təmasların mövcudluğudur. Azərbaycan və Özbəkistan xalqları arasında əsrlər boyu formalaşmış bu yaxınlıq müasir dövrdə mədəniyyət, təhsil, elm, media, turizm və digər humanitar sahələrdə geniş əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına şərait yaradıb.
Bu gün Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin humanitar gündəliyi kifayət qədər genişdir. Mədəniyyət günlərinin keçirilməsi, təhsil mübadilələri, ortaq layihələr, qardaşlaşmış şəhərlər arasında əlaqələr, media və QHT əməkdaşlığı xalqlarımızın bir-birini daha yaxından tanımasına və mövcud mənəvi bağların yeni nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir. Prezident İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi müsahibəsində bu istiqamətlərin hər birinə xüsusi diqqət yetirməsi də humanitar əlaqələrin Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində mühüm yer tutduğunu göstərir.
2023-cü və 2025-ci illərdə Azərbaycanda Özbəkistan Mədəniyyəti Günlərinin, 2024-cü ildə isə Özbəkistan Azərbaycan Mədəniyyəti Günlərinin keçirilməsi mədəni əlaqələrin genişliyini göstərir. Xivə şəhərində təşkil olunan “Şuşa Günləri” də Azərbaycanın zəngin mədəni irsinin qardaş ölkədə təqdim olunması baxımından diqqətəlayiq hadisədir. Türk dünyasının ortaq mədəni yaddaşının mühüm simalarından olan Nizami Gəncəvinin adının Özbəkistan Milli Pedaqoji Universitetinə verilməsi isə iki xalq arasındakı ədəbi və mənəvi yaxınlığın dərinliyini ifadə edən xüsusi nümunədir.
Mədəni əlaqələrin institusional və rəmzi ifadələrindən biri də Bakıda yaradılan “Özbəkistan” parkıdır. Prezident İlham Əliyev və Prezident Şavkat Mirziyoyev tərəfindən təməli qoyulan 5 hektarlıq park gələcəkdə iki qardaş xalqın dostluğunu simvolizə edən məkanlardan birinə çevriləcək. Heydər Əliyev Fondunun həyata keçirdiyi təşəbbüslər və layihələr də Azərbaycan–Özbəkistan arasında humanitar əlaqələrin genişləndirilməsində mühüm rol oynayır.
Təhsil sahəsində əməkdaşlıq gələcək nəsillər arasında əlaqələrin qurulması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2025-2026-cı tədris ilində Özbəkistanın 67 vətəndaşının Azərbaycanda, Azərbaycanın isə 176 vətəndaşının Özbəkistanda təhsil alması qarşılıqlı akademik əlaqələrin inkişaf etdiyini göstərir. Füzuli şəhərində Özbəkistanın təşəbbüsü ilə inşa edilən Mirzə Uluqbəy adına orta məktəb bu əməkdaşlığın ən parlaq nümunələrindəndir. Məktəb yalnız təhsil ocağı deyil, həm də Özbəkistanın Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin bərpası prosesinə mənəvi və praktiki dəstəyinin ifadəsidir. Bu təşəbbüs iki ölkə arasında humanitar əlaqələrin konkret nəticələrə çevrildiyini nümayiş etdirir.
Media və vətəndaş cəmiyyəti institutları arasında əməkdaşlıq da son illərdə yeni mərhələyə keçib. Daşkənddə və Bakıda keçirilən Azərbaycan–Özbəkistan Media Forumları jurnalistlər və media qurumları arasında təcrübə və fikir mübadiləsi üçün mühüm platforma yaradıb. QHT-lər arasında keçirilən forumların nəticəsi olaraq 2026-cı ildə iki ölkə tərəfindən ilk dəfə birgə qrant müsabiqəsinin elan edilməsi isə vətəndaş cəmiyyəti sahəsində əməkdaşlığın praktik məzmun aldığını göstərir.
Xalqlar arasında təmasların artmasında turizm və şəhərlərarası əməkdaşlıq da mühüm rol oynayır. Özbəkistandan Azərbaycana gələn turistlərin sayının 2024-cü ildə 46 min, 2025-ci ildə 62 min nəfərə çatması, 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında isə 44 min Özbəkistan vətəndaşının ölkəmizi ziyarət etməsi qarşılıqlı marağın artdığını göstərir.
Bakı ilə Daşkənd, İsmayıllı ilə Riştan, Şuşa ilə Xivə, Lənkəran ilə Buxara, Şəki ilə Kokənd, Biləsuvar ilə Termez, Mingəçevir ilə Namanqan, Füzuli ilə Gülüstan, Quba ilə Cizak, Beyləqan ilə Şəhrisəbz arasında qurulan qardaşlaşmış şəhər və tərəfdaşlıq münasibətləri bu yaxınlığın yerli səviyyədə də möhkəmləndiyini göstərir. Naxçıvan və Ürgənc arasında belə münasibətlərin yaradılmasının planlaşdırılması isə prosesin genişlənəcəyinə işarədir.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin daha geniş müstəvidə mühüm istiqamətlərindən biri Türk dünyasının inteqrasiyasıdır. Hər iki ölkə Türk Dövlətləri Təşkilatının fəal üzvləri kimi siyasi, iqtisadi, mədəni və humanitar əməkdaşlığın inkişafına xüsusi əhəmiyyət verir. Təşkilat çərçivəsində həyata keçirilən təşəbbüslər Türk dövlətləri arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə və ortaq maraqlar əsasında əməkdaşlığın genişlənməsinə xidmət edir. Özbəkistanın 2025-ci ilin mayında Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun tamhüquqlu üzvü qəbul edilməsi də bu baxımdan əlamətdar hadisədir. Zəngin tarixi irsə malik Özbəkistanın Fondun fəaliyyətinə qoşulması Türk dünyasının ortaq mədəni irsinin qorunması, araşdırılması və gələcək nəsillərə çatdırılması istiqamətində yeni imkanlar açır.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərinin genişlənməsi də Türk dünyasında və regionlararası əməkdaşlıqda ölkəmizin rolunu artırır. Son illərdə Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar əlaqələrin inkişafı üçün yeni platformalar formalaşıb. Bu prosesdə Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ötən ilin noyabrında Daşkənddə Özbəkistanın sədrliyi ilə keçirilən 7-ci Məşvərət Görüşündə Azərbaycanın bu formata tamhüquqlu iştirakına dair qərarın qəbul edilməsi mühüm siyasi hadisədir. Bununla Azərbaycan əvvəllər “C5” formatında olan regional əməkdaşlıq çərçivəsinin tamhüquqlu iştirakçısına çevrilərək “C6” formatının formalaşmasına töhfə verib. Bu qərar Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərə verdiyi strateji əhəmiyyətin mühüm göstəricisidir.
Azərbaycanın bu platformada iştirakı region ölkələri ilə qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi, birgə təşəbbüslərin müzakirəsi və regionlararası əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır. Eyni zamanda Azərbaycan və Özbəkistanın BMT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Türk Dövlətləri Təşkilatı, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, AQEM və Qoşulmama Hərəkatı kimi beynəlxalq platformalarda əməkdaşlıq etməsi iki ölkənin çoxtərəfli diplomatiyada da yaxın mövqelərə malik olduğunu göstərir.
Beləliklə, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin humanitar və regional ölçüsü iki xalq arasındakı qardaşlığın yalnız tarixi yaddaşla məhdudlaşmadığını, müasir layihələr, təhsil və mədəniyyət proqramları, media və QHT əməkdaşlığı, turizm, şəhərlərarası əlaqələr və Türk dünyasının inteqrasiyası vasitəsilə daim yeniləndiyini göstərir. Bu münasibətlər ortaq irsin qorunmasına, xalqlar arasında təmasların genişlənməsinə və Türk dünyasında həmrəyliyin möhkəmlənməsinə xidmət edən uzunmüddətli bir prosesdir. 

Ülviyyə Ağalarova, 
Salyan rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı, YAP fəalı