Azərbaycanın sülh təcrübəsi və yeni reallıqlar

Bakıda keçirilən XIII Qlobal Bakı Forumu müasir dövrdə beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən proseslərin müzakirə olunduğu mühüm platformalardan biri kimi diqqət çəkir. Dünyanın müxtəlif ölkələrindən siyasətçiləri, diplomatları və nüfuzlu ekspertləri bir araya gətirən bu forum qlobal çağırışların, regional təhlükəsizlik məsələlərinin və münaqişələrin həlli yollarının müzakirə olunduğu dialoq məkanıdır. Forum çərçivəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Ilham Əliyev çıxış edərək ölkəmizin münaqişələrin həlli və sülhün təmin olunması istiqamətində qazandığı təcrübə barədə fikir bildirmişdir.
Azərbaycanın son onilliklərdə keçdiyi yol regionda baş verən geosiyasi proseslərin fonunda xüsusi diqqət doğurur. Təxminən otuz il ərzində ölkənin ərazilərinin bir hissəsinin işğal altında qalması yalnız siyasi və hərbi problem deyildi. Bu vəziyyət yüz minlərlə insanın doğma torpaqlarından didərgin düşməsi, beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin kobud şəkildə pozulması və regionda uzunmüddətli qeyri-sabitliyin formalaşması ilə müşayiət olunurdu.
Həmin dövrdə münaqişənin həlli istiqamətində beynəlxalq səviyyədə qəbul edilmiş qərarların icrası təmin olunmadı. Xüsusilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən çıxarılmasını tələb edən qətnamələr qəbul olunsa da, onların həyata keçirilməsi mümkün olmadı. Uzun illər bu sənədlər faktiki olaraq yalnız kağız üzərində qaldı. Belə bir şəraitdə Azərbaycan diplomatik səylərlə yanaşı, öz milli maraqlarını qorumaq üçün ardıcıl və prinsipial siyasət həyata keçirdi. Uzun illər davam edən danışıqlar prosesinin nəticəsiz qalması ölkə qarşısında yeni reallıqlar yaratdı. Beynəlxalq hüququn prinsipləri Azərbaycanın mövqeyini dəstəkləsə də, praktiki müstəvidə ədalətin bərpası üçün konkret addımların atılması zərurəti yaranmışdı.
2020-ci ildə baş verən və 44 gün davam edən İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycanın dönüş nöqtəsi oldu. Prezident İlham Əliyevin dediyi kimi, bu dövrdə “əgər sülh yolu ilə həll üçün bütün ümid itir, ancaq həqiqət və ədalət, beynəlxalq hüquq sizin tərəfinizdədirsə, sülhə nail olmaq üçün gücdən istifadə etmək zəruridir.” Həmin müharibə nəticəsində Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün böyük hissəsini bərpa edərək uzun illər davam edən işğala son qoydu. Sonrakı mərhələdə bu proses daha da tamamlandı. 2023-cü ildə həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində ölkənin bütün ərazisində konstitusiya quruluşu təmin olundu və dövlət suverenliyi tam şəkildə bərpa edildi. Bununla da onilliklər boyu davam edən münaqişə mərhələsi faktiki olaraq başa çatdı və regionda yeni siyasi mərhələnin əsası qoyuldu.
Bu yeni mərhələ qarşıdurmadan əməkdaşlığa keçidin vacibliyini daha aydın göstərdi. Müharibədən sonra formalaşan vəziyyət regionda uzunmüddətli sabitliyin və davamlı sülhün təmin olunması üçün yeni imkanlar açdı. Azərbaycanın yanaşması isə məhz bu imkanların səmərəli şəkildə qiymətləndirilməsinə yönəldi. Münaqişənin uzun illər davam etməsində vasitəçilik mexanizmlərinin səmərəsizliyi də mühüm rol oynamışdı. Müxtəlif platformalarda aparılan danışıqlar çox vaxt real irəliləyişə gətirib çıxarmadı və proses illərlə uzandı. Prezident İlham Əliyev bildirmişdir ki, bu təcrübə göstərir ki, bəzən mürəkkəb vasitəçilik mexanizmləri problemi həll etmək əvəzinə onu daha da uzada bilir.
Yeni mərhələdə fərqli yanaşma ortaya qoyuldu. Birbaşa dialoq və ikitərəfli format münaqişədən sonrakı dövrdə daha real nəticələr verən mexanizm kimi diqqət çəkdi. Prezidentin dediyi kimi, “Biz qərara gəldik ki, bu dırnaqarası vasitəçilikdən qurtulmalıyıq və ikitərəfli formatda – heç bir üçüncü tərəf olmadan fəaliyyətə başlayan kimi sülhə nail olduq.” Bu yanaşma tərəflərin məsuliyyətini artırdı və sülh gündəliyinin irəliləməsinə şərait yaratdı. Beləliklə, regionda yaranmış yeni vəziyyət yalnız münaqişənin başa çatması ilə məhdudlaşmır. Eyni zamanda qarşılıqlı əməkdaşlıq və regional inkişaf üçün yeni perspektivlər formalaşdırır. Azərbaycanın əsas məqsədi isə bu reallıqlardan istifadə edərək bölgədə sabitlik və əməkdaşlıq mühitinin möhkəmləndirilməsinə töhfə verməkdir.
Bu gün region yeni mərhələyə qədəm qoyur. Qarşıdurma dövrünün arxada qalması və sülh gündəliyinin ön plana çıxması həm region ölkələri, həm də beynəlxalq ictimaiyyət üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın keçdiyi yol isə göstərir ki, qətiyyətli siyasət, güclü dövlət iradəsi və beynəlxalq hüquqa əsaslanan yanaşma nəticəsində uzun illər davam edən münaqişələrə son qoymaq mümkündür.
Bir sözlə, Azərbaycanın əldə etdiyi təcrübə yalnız region üçün deyil, daha geniş beynəlxalq kontekst üçün də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ərazi bütövlüyünün bərpası, suverenliyin təmin olunması və bundan sonra sülh gündəliyinin təşviq edilməsi regionda yeni təhlükəsizlik və əməkdaşlıq mühitinin formalaşmasına real zəmin yaradır.

Səməd Zeynalov,
Salyan rayon Qarabağlı 1 saylı kənd tam orta məktəbin müəllimi, YAP fəalı