Füzuli rayonu – tarix və mədəniyyətin beşiyi

Azərbaycanın qədim və zəngin tarixə malik bölgələrindən biri olan Füzuli rayonu Qarabağın cənub-şərq hissəsində yerləşir. Əsrlər boyu bu torpaqlarda mədəniyyət, elm və dinin izləri bir-birinə qovuşmuş, xalqımızın tarixi yaddaşının mühüm bir hissəsini formalaşdırmışdır. Füzuli ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində çoxsaylı qədim yaşayış yerləri, ibadətgahlar və maddi-mədəniyyət nümunələri aşkar edilmişdir. Ən maraqlı tapıntılardan biri isə qədim dövrlərə aid insan çənə sümüyünün tapıldığı mağaradır ki, bu da Füzulinin ərazisinin minilliklər öncə də insan məskəni olduğunu elmi şəkildə sübut edir.
Bu torpaqlar təkcə təbiət gözəllikləri ilə deyil, həm də tarixi-dini abidələri ilə tanınır. Babı kəndində yerləşən Şeyx Babı Yaqub türbəsi, Aşağı Veysəlli kəndindəki Mirəli türbəsi, Qarğabazar kəndindəki Şah Abbas karvansarası və eyni dövrə aid məscid, Əhmədalılar kəndindəki qədim qəbiristanlıq və türbələr, eləcə də Cəlil türbəsi Füzuli torpağının qədim memarlıq sənətinin şah əsərləri sırasında yer alır. Bu abidələr yalnız dini məbəd deyil, həm də xalqın mənəvi aləmini, etiqadını, tarixə bağlılığını və mədəni kimliyini yaşadan müqəddəs ocaqlar olmuşdur.
Lakin bütün bu zəngin irs XX əsrin sonunda böyük faciə ilə üzləşdi. 1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Füzulini işğal etməsi nəticəsində rayon tamamilə viran qoyuldu. Şəhərlər və kəndlər yerlə-yeksan edildi, evlər yandırıldı, məscidlər təhqir olundu, türbələr dağıdıldı, qəbiristanlıqlar məhv edildi. Əsrlər boyu xalqımızın inancını və tarixini yaşadan abidələr məqsədli şəkildə silinməyə çalışıldı. İşğal illərində Füzuli sanki bir ruh şəhərinə çevrildi — nə azan səsi gəlirdi, nə də dua səsləri eşidilirdi. Bu, həm mədəni, həm də mənəvi baxımdan Azərbaycan xalqının keçirdiyi ən ağır dövrlərdən biri idi.
Bu dağıntılar barədə Prezident İlham Əliyev bir çıxışında xüsusi olaraq qeyd etmişdir ki, “Füzuli şəhərinə gələn hər bir insan burada gördüyü mənzərə qarşısında dəhşətə gəlir. Bütün binalar yerlə-yeksan edilib, bir dənə də salamat ev yoxdur. Düşmən bu torpaqlarda iz qoymamaq üçün hər şeyi dağıdıb. Bu vandalizm misli görünməmiş bir barbarlıq nümunəsidir.” Dövlət başçısının bu sözləri təkcə o dağıntıların miqyasını deyil, həm də xalqın hansı dərəcədə mədəni və mənəvi itkilərlə üzləşdiyini dərin kədərlə ifadə edirdi.
Lakin bu ağrıların sonunda bir dirçəliş doğuldu. 2020-ci ilin payızında başlayan Vətən müharibəsində Azərbaycan Ordusu Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında misilsiz qəhrəmanlıq göstərərək 17 oktyabr tarixində Füzuli şəhərini işğaldan azad etdi. Bu tarixi gün həm Füzuli sakinləri, həm də bütün Azərbaycan xalqı üçün qürur və iftixar gününə çevrildi. Prezident İlham Əliyev həmin gün xalqa müraciətində bildirmişdi ki, “Füzulinin azad olunması Azərbaycan dövlətçiliyinin, milli birliyimizin və xalqımızın sarsılmaz iradəsinin təntənəsidir.”
Azadlıqdan dərhal sonra Füzulidə bərpa və yenidənqurma işləri geniş vüsət aldı. Bir neçə ay ərzində şəhərin əsas planı hazırlanaraq müasir urbanistik standartlara uyğun quruculuq prosesi başlandı. Yollar, körpülər, enerji və su infrastrukturu bərpa edildi, yeni məktəblərin, tibb ocaqlarının və yaşayış massivlərinin inşası həyata keçirildi. Azad edilmiş torpaqlarda həyatın bərpasının ilk simvolu kimi qısa müddətdə Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı inşa olundu və istifadəyə verildi. Bu hava limanı yalnız nəqliyyat obyektindən ibarət deyil, həm də Füzulinin dirçəliş və gələcəyə dönüş rəmzidir.
Bərpa işləri çərçivəsində dağıdılmış məscidlər, türbələr, ziyarətgahlar və digər dini abidələr də dövlət səviyyəsində yenidən qurulur. Məqsəd bu abidələri əvvəlki tarixi görkəminə qaytarmaqla yanaşı, onları xalqın mənəvi həyatının bir parçası kimi yenidən dirçəltməkdir. Prezident İlham Əliyevin sözləri ilə desək, “Azad edilmiş torpaqlarımızda həyat tam bərpa olunacaq, abidələrimiz əvvəlkindən də gözəl şəkildə dirçələcək, Füzuli yeni siması ilə Azərbaycanın inkişaf və qələbə rəmzinə çevriləcək.”
Bu gün Füzuli şəhərində və rayonun kəndlərində aparılan bərpa işləri yalnız fiziki yenidənqurma deyil, həm də tarixi ədalətin bərpasıdır. Bu torpaqların hər qarışı şəhid qanı ilə suvarılıb, hər daşında bir xalqın mübarizə ruhu var. 17 oktyabr günü artıq təkcə Füzulinin azad edildiyi tarix deyil, həm də milli iradənin, dövlətçilik qüdrətinin və xalqın birliyinin simvoluna çevrilmişdir.
Füzuli bu gün azad, yenidən doğulan bir şəhərdir. O, dağıntılardan dirçələn həyatın, viranədən yüksələn mədəniyyətin, sönməz inamın rəmzidir. Tarixi-dini abidələri bərpa olunmuş, azan səsi yenidən ucalmış bu diyar Azərbaycanın qüruru, xalqımızın mədəni irsinin canlı yaddaşıdır. Prezident İlham Əliyevin dediyi kimi, “Biz bu torpaqlara qayıtmışıq və əbədi olaraq burada qalacağıq.”

Aqşin Babayev,
YAP Salyan rayon təşkilatının sədr müavini