Türk birliyindən strateji ittifaqa doğru

2025-ci il 21 may tarixində Budapeşt şəhərində türk dünyası üçün yeni bir səhifə açıldı. Macarıstanın ev sahibliyi ilə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Dövlət başçılarının qeyri-rəsmi Zirvə görüşü, təkcə rəsmi protokoldan kənar səmimi bir dostlar toplantısı deyildi; o, türk dövlətlərinin son illərdə qazandığı siyasi yetkinliyin, strateji baxış birliyinin və ortaq gələcəyə dair inamın canlı sübutu kimi yadda qaldı. Zirvə sonunda imzalanan “Budapeşt Bəyannaməsi” isə bu birliyin ideyadan konkret fəaliyyət planına çevrildiyini təsdiqlədi.
Qeyd edək ki, Türk Dövlətləri Təşkilatı son on ildə siyasi klubdan çox-sahəli regional mexanizmə dönüb. 2023-cü ildə Şuşada start götürən qeyri-rəsmi zirvə ənənəsi indi Budapeştdə Avropa mərkəzinə qədər uzanaraq coğrafi miqyasını da genişləndirib. Bununla türk dövlətləri bir tərəfdən Orta Asiya–Qafqaz xəttini Avropaya birləşdirən strateji körpü, digər tərəfdən beynəlxalq arenada vahid mövqe formalaşdıran siyasi platforma qururlar.
Görüş öncəsi Macarıstanın Baş naziri Viktor Orban qonaqları şəhərin ənənəvi “turul” quşu heykəli fonunda qarşıladı; bu, həm də Avropada möhkəmlənən türk-macar dostluğunun simvolu idi. Prezident İlham Əliyev, Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Prezident Kasım-Jomart Tokayev, Prezident Sadır Japarov və Prezident Şavkat Mirziyoyev dəyirmi masa arxasında sərbəst müzakirə apararaq, formallıqdan uzaq ortamda uzunmüddətli hədəfləri dəqiqləşdirdilər.
Budapeşt Bəyannaməsi, 2025-ci ilin mayında Macarıstan paytaxtında qəbul olunan əvvəlki sənədlərin məntiqi davamı kimi, türk dövlətləri arasında inteqrasiyanı bir neçə fərqli sahəyə ayırmadan vahid konsepsiya altında topladı. Sənəd, hər şeydən əvvəl, bölgə xaricində vahid siyasi mövqenin formalaşdırılmasını hədəfləyir; yəni türk dövlətləri beynəlxalq platformalarda artıq tək-tək deyil, bir-birini tamamlayan mövqelərlə çıxış etməyə razılaşıblar. Bundan əlavə, Orta Dəhliz adlanan Transxəzər nəqliyyat-logistika marşrutunun bütöv zəncir halında işləməsi üçün üzv ölkələr komplementar infrastruktur layihələrinə start verməyi öhdələrinə götürüblər. Enerji sektorunda tərəflər yalnız karbohidrogen ixracını deyil, bərpaolunan mənbələr və yaşıl keçid texnologiyalarını da ortaq platformaya çıxarmağı planlaşdırır; bu da sinerji prinsipini gücləndirir. Müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində ortaq anlayışın konturları müəyyənləşdirilərək fövqəladə vəziyyətlərdə qarşılıqlı yardım mexanizmi nəzərdə tutulur. Nəhayət, təhsil, elm və mədəniyyət proqramları vasitəsilə ortaq humanitar məkanın dərinləşdirilməsi, türk xalqlarının ortaq köklərini gələcək nəsillərə ötürməyi hədəfləyir. Bütün bu istiqamətləri birləşdirən leytmotiv — “qardaşlıqdan tərəfdaşlığa, tərəfdaşlıqdan strateji ittifaqa” şüarı — TDT-nin Avrasiyada vahid güc mərkəzinə çevrilməsinə siyasi bəyanat kimi çıxış edir.
Budapeştdə əldə olunmuş razılaşmalar tezliklə praktik layihələrə çevrilməyə başlayıb. Azərbaycan və Qazaxıstan Transxəzər Orta Dəhlizinin əsas halqası sayılan Aktau–Bakı marşrutunda 2027-ci ilə qədər yük ötürmə qabiliyyətini ikiqat artırmaq niyyətini rəsmi yol xəritəsi ilə təsdiqləyiblər; bu addım marşrutu Avropa-Asiya ticarətində rəqabətqabiliyyətli alternativə çevirəcək. Türkiyə və Özbəkistan müdafiə sənayesi sahəsində texnologiya transferi və birgə istehsal modelləri üzərində çalışaraq həm regional təhlükəsizliyə töhfə verir, həm də özəl sektora strateji sifariş portfeli açırlar. Qırğızıstan TDT çərçivəsində yaradılan rəqəmsal gömrük platformasına qoşulmaqla tranzit rüsumlarının optimallaşdırılmasını, sərhəd keçidinin sürətlənməsini və bürokratiyanın azaldılmasını təmin edir. Macarıstan isə Şərqlə Qərb arasında intellektual körpü rolunu gücləndirərək TDT-nin ortaq təhsil proqramlarına ev sahibliyi edir; beləliklə, türk dili və tarixi üzrə müştərək magistr proqramları, tədqiqat qrantları və tələbə-mübadilə mexanizmləri Budapeştdən idarə olunacaq. Bu konkret addımlar sübut edir ki, Budapeşt Bəyannaməsi kağız üzərində qalmır, üzv dövlətlərin gündəlik siyasətinə və real iqtisadi göstəricilərinə bilavasitə təsir göstərir. 
Bu yolda Budapeşt Bəyannaməsi yalnız bir sənəd deyil, türk inteqrasiyasının növbəti mərhələyə keçid vizesidir; o, birlik ideyasını praktik əməkdaşlıq mexanizmləri ilə möhkəmləndirərək türk dövlətlərini qlobal rəqabətdə bəlli çəkiyə malik vahid oyunçu statusuna yaxınlaşdırır.

Sitarə Təhməzova
Salyan rayonu Aşağı Kürkənd kənd tam orta ümumtəhsil məktəbin direktoru, YAP fəalı