İnsanı idarə edən ən böyük duyğu mənə görə nəfsdir.
Nəfsin sonsuz istəkləri qadağa edilmiş müəyyən hədlərə yaxınlaşanda, qorxu hakim kəsilməyə başlayır. Qorxu gözəl duyğudur. Nitsşenin qorxunu “əxlaqın anası” adlandırması ilə tam razıyam. Əlbəttə, söhbət heç də psixoloji xəstəlikdən, zərərli, əsassız qorxudan yox, xeyirli qorxudan gedir. İnsanı təhlükələrdən, cinayətlərdən, səhlənkarlıqdan, məsuliyyətsizlikdən, bir sözlə hərəkət və hərəkətsizlikdən qoruyan qorxular çox gərəklidir. Nəinki əxlaqın, məsuliyyətlilik, cavabdehlik duyğularının da anasıdır qorxu. Qorxu bilməyən, məsuliyyət hissi olmayan adam haqqında isə, ümumiyyətlə danışmağa dəyməz. Belə adam yaxşı halda nadan, pis halda qatı cinayətkar olar. Gərək ki, Quranda da ayələrin birində “məndən qorx” ifadəsi, əmri var. Mən çox istəyərdim ki, insan Allahı qorxduğuna görə yox, varlığına, əzəmətinə görə sevsin. Bunun üçün isə imanlı, mənəviyyatlı, kamil adam olmaq vacibdir. Təəssüf ki, hər insan bu yüksək mənəvi mərhələyə, keyfiyyətlərə yetişə bilmir. Ona görə də nəfsin yarada biləcəyi bəlalardan qorunmaq üçün qorxu lazımdır.
Elə düşünmürəm, din və Allah ayrı-ayrı məfhumlardır. Allahı din yaratmayıb, Allah kainat yaranandan olub. Dini insanlar yaradıb. Din bir ideologiya, cəmiyyətin idarə olunması üçün əxlaqi-mənəvi dəyərlər sistemidir. İnsan dindar olmaya bilər, dinə inanmaz. Amma, Allahın varlığını inkar etmək – bu ağılsızlıqdır, özünü inkardır. Mən Allahı maddi varlıq kimi görmürəm, belə hesab etmirəm. O, sonsuz enerji ümmanıdır. Bu ümmandan hər birimizdə üç-dörd qram həcmində ruh adlandırdığımız damla var. Unutmamalıyıq ki, maddi varlıq kimi ölümümüz qaçılmazdır. Davranış və istəkləri məhdudlaşdırmaq ruhdan qaynaqlanır. O səbəbdən ki, ruh əbədidir, gələcək həyatı üçün narahat olur, zəmin hazırlayır. Bu məhdudlaşdırmalarla, necə deyərlər, əl yeri saxlayır ki, Allah qarşısında çox üzüqara olmasın.
Zahir Məmmədov.